داکتر محیی‌الدین مهدی، پژوهشگر و نویسنده ، در پژوهشی درباره پیشینه تاریخی تاجیکان دو سوی خط دیورند، می‌گوید که این جوامع با نام‌های گوناگونی چون کیانی، شیروانی، دهگان، سواتی، شلمانی، دهوار، فرملی و سردیهی شناخته می‌شوند و هر یک دارای پیشینه تاریخی و فرهنگی ویژه‌ای هستند.

آقای مهدی در بخشی از پژوهش خود نوشته است که تاجیکان و فارسی‌وانان در مناطق مختلف افغانستان و پاکستان، از جمله کنر، لغمان، ننگرهار، سوات، دیر، باجور، بلوچستان و مکران زندگی می‌کنند.

به گفته او، شماری از این جوامع در گذشته به زبان‌های فارسی، لغمانی و گبری سخن می‌گفتند؛ اما امروزه بسیاری از آنان به زبان‌های پشتو، اردو و فارسی صحبت می‌کنند.

او با اشاره به پیشینه تاریخی سواتی‌ها می‌گوید که این گروه از جمله جوامع تاجیک شرق خراسان بوده‌اند که توانستند در منطقه سوات حکومتی تشکیل دهند و از سال ۱۱۹۰ تا ۱۵۱۹ میلادی بر این منطقه سلطنت کنند.

مهدی در پژوهش خود که بخشی از کتاب در دست تألیف او با عنوان «تاجیکان دو سوی خط دیورند» است، به دو یافته تاریخی اشاره کرده است.

نخست، او با استناد به روایت‌های هرودت و منابع تاریخی دیگر، مطرح کرده است که سواتی‌ها قرن‌ها پیش از تأسیس سلطنت گبری در سوات، در این منطقه سکونت داشته‌اند و از نظر تبار و زبان با پارسیان پیوند داشته‌اند.

او همچنین میان سگارتی‌های یادشده در آثار هرودت، سیواسی‌های منابع سنسکریت و سواتی‌های دوره میانه پیوند تاریخی برقرار کرده است.

دومین یافته مورد اشاره او، نقش ازدواج سیاسی ظهیرالدین محمد بابر با بی‌بی مبارکه، دختر شاه‌منصور از رهبران یوسف‌زیی، در تضعیف سلطنت سوات است.

به روایت مهدی، بابر در سال ۱۵۱۹ میلادی به مناطق باجور حمله کرد و در جریان این لشکرکشی، شمار زیادی از گبری‌ها کشته شدند.

او سپس با بی‌بی مبارکه ازدواج کرد و در پی توافق با رهبران یوسف‌زیی، از ادامه عملیات نظامی علیه آنان خودداری کرد.

مهدی با استناد به «بابرنامه» و کتاب «تواریخ حافظ رحمت‌خانی» نوشته است که این ازدواج و توافق سیاسی، زمینه بازگشت یوسف‌زیی‌ها از کوه‌ها و افزایش فشار آنان بر سلطنت سوات را فراهم کرد؛ روندی که در نهایت به سقوط سلطنت سواتی‌ها و خروج سلطان اویس از این منطقه انجامید.

او همچنین می‌گوید که در پی گسترش قدرت یوسف‌زیی‌ها، قبیله دلازاک نیز از زیستگاه‌های خود در اطراف پشاور رانده شد و تحولات سیاسی و نظامی آن دوره بر سرنوشت سلطنت لودی در دهلی نیز تأثیر گذاشت.

مهدی گفته است که در نگارش فصل مربوط به سواتی‌ها، علاوه بر اثر پروفیسور محمد اختر، از بیش از ۲۰ عنوان کتاب تاریخی دیگر استفاده کرده است.

به گفته او، این فصل با عنوان «تاریخچه تاجیکان سلطنت سوات» نوشته شده و به مناسبت سی‌وپنجمین سالگرد استقلال جمهوری تاجیکستان به امام‌علی رحمان، رییس‌جمهور تاجیکستان، پیش‌کش شده است.

این پژوهش قرار است در مطبوعات تاجیکستان و همچنان در صفحه آریاپرس منتشر شود.